Doç. Dr. Bayram Nazır
27 Eylül 2013 Cuma
bayramnazir@gmail.com

Bir Buçuk Asır Önce Gümüşhane Nüfusu

Bu yazımızda Osmanlı Devlet salnamelerine dayanarak 19. yüzyılın son çeyreğinde Gümüşhane sancağına bağlı kaza, nahiye ve köylerdeki nüfus sayısını sizlerle paylaşmak istiyorum.

 

1837 yılına ait nüfus defterine göre Gümüşhane şehir merkezinde 391 hane Müslüman nüfus vardı. Söz konusu  yıla ait defterde Gümüşhane’nin bütün kaza ve haneleri Müslim ve gayr-i Müslim tek tek kayıt altına alınmıştır. Bu tarihte Gümüşhane sancağı, yedi kaza ile beş nahiyeden oluşuyordu. Kazalar Torul, Kovans (Kale), Kelkit, Aşağı Kürtün, Milas ve Maçka; nahiyeler ise Niv, Geçge, Harşid, Alansa ve Yağmurdere idi.

 

1849 yılı nüfus yazımına göre ise Gümüşhane sancağının tamamında 9.595 hane Müslüman nüfus vardı.  Bu yıldaki yazıma göre Müslüman nüfusu şu şekildeydi: 14.822 genç, 8.455 sabi, 4.703 yaşlı, 1 süvari, 31 nizamiye 45 bahriye, 15 sipahi askeri ve ticaret için başka yerde bulunan 185 genç, 5 sabi ve 62 yaşlı olmak üzere toplam nüfus 28.324 idi.  Bu rakamlara şehirde yaşayan Gayri Müslim nüfus dahil değildir. 

 

1869’dan sonra  Gümüşhane nüfusuyla ilgili bilgi veren yeni kaynaklar ortaya çıkmıştır ki bunların en önemlisi vilâyet salnameleridir. Vilâyet Salnameleri devletin resmî istatistiklerine dayanarak hazırlanmış yayınlardır. Ülke genelinde birçok vilâyette yayınlanmaya başlayan salnameler Trabzon Vilâyeti’nde de 1869 tarihinden itibaren yayınlanmaya başlamış ve 1904 tarihine kadar değişik aralıklarla basılmıştır.

 

Bazı yıllara ait nüfus verilerinde Gümüşhane’nin genel nüfusunda dramatik bir düşüş olduğu gözlenmektedir. Bunun nedeni Gümüşhane’nin idari taksimatından kaynaklanıyordu. Nitekim, 1865’e kadar Erzurum vilayetine bağlı olan Şiran kazası 1866-1868 yılları arası devlet salnâmelerinde hem Gümüşhane’ye hem de Erzurum’a bağlı kazalar arasında gösterilmiştir. Bir kazanın iki eyalete birden aynı anda bağlı olmasının mümkün olmayacağı bilindiği ve elimizde bu yıllarda Şiran’ın idarî yapısını ortaya koyacak veri bulunmadığı için bu tarihler arası kazanın idarî yapısını net olarak ortaya koymak şimdilik mümkün gözükmemektedir.

 

1877-78 Osmanlı-Rus Harbi başka bir ifadeyle 93 Harbi’nden sonra Erzurum’a bağlı bazı sancaklar Rusların eline geçmiş ve Erzurum’un idari sınırlarında daralma meydana gelmişti. Bu olumsuzluğu ortadan kaldırmak için devlet, Kelkit ve Şiran kazalarını Bayburt’a bağlayarak “Bayburt Sancağı”nı kurmuştur. Bayburt, bu tarihlerde Erzurum’a bağlı olduğundan doğal olarak Kelkit ve Şiran da Erzurum’a bağlanmıştır.   Bu iki kazanın Erzurum’a bağlanması Gümüşhane’nin demografik yapısını olumsuz olarak etkilemiştir. 

 

Kelkit ve Şiran kazalarının Gümüşhane’ye bağlanması yolunda  XIX. yüzyılın ikinci yarısında birçok yazışmalar yapılmıştır. Neticede 1888 yılında Meclis-i Mahsus-ı Vükelâ, halkın menfaati ve kolaylığı için Kelkit ve Şiran kazalarının geçmişi nedeniyle Gümüşhane Sancağı’na bağlanarak Bayburt Sancağı’nın lâğvedilmesine karar verdi.

 

Aşağıdaki tabloda 1876-1877 yıllarında Gümüşhane sancağına bağlı kaza ve nahiyelerin ve bu idari  birimlere bağlı köylerin nüfusunu bir liste halinde veriyoruz.

 

Köylerin isimleri Osmanlıca metinden okunduğundan bazı köy isimlerin yazılışında küçük de olsa hata olabileceğini hatırlatmak isteriz.

GÜMÜŞHANE KASABASI

 

Mahalle ve Köy İsimleri

Mahalle ve Köy İsimleri

 

Nüfus

 

Nüfus

Cami-i Kebîr Mahallesi

173

Kılıçviran Köyü

18

Sorda Mahallesi

132

Duymadık Köyü

21

Emirler Mahallesi

244

İşkilas Köyü

32

Çarşı Mahallesi

25

Tanira Köyü

28

Cami-i Sagîr Mahallesi

109

Veysermi Köyü

122

Meryem Ana Mahallesi

253

Akpunar Köyü

82

Hızırilyas Mahallesi

137

Geçit Köyü

23

Ayatodor Mahallesi

51

Biyalı Köyü

33

Ayana Mahallesi

9

Akçahisar Köyü

45

İstavroz Mahallesi

649

Yukarı Hur Köyü

57

Ermeni Mahallesi

147

Balahor-ı Kebîr Köyü

330

Esadüddin Mahallesi

22

Mavrangel Köyü

331

Cami-i Cedîd Mahallesi

149

Akçakale Köyü

300

Burhaneddin Mahallesi

179

Kızılköy

75

Pirahmet Köyü

50

Hayekse Köyü

320

Aşağı Kov Köyü

27

Haşera Köyü

445

Yukarı Kov

83

Canca Köyü

109

Perek Köyü

53

Beşkilise Köyü

54

Kırıklı Köyü

73

Mandırı Köyü

151

Hakır Köyü

74

Harava Köyü

148

Yukarı Tezene Köyü

65

Mastıra Köyü

47

Aşağı Tezene Köyü

35

Kodil Bahçesi Köyü

73

Kökçe Kilise Köyü

60

Kodil Köyü

44

Ulukale Köyü

54

Aymihal

189

Kızılca Köyü

41

Telmeda Köyü

135

Reksene Köyü

75

Hasköy

132

Bolodor Köyü

52

Edre Köyü

582

Kurdoğlu Köyü

86

Halazara Köyü

62

Alansa Köyü

433

Serikas Köyü

23

Pekün Köyü

366

Midi Köyü

16

Pekünler Köyü

120

Mans Köyü

8

Kodil Köyü

161

Hudura Köyü

62

Gelin Pertek Köyü

190

Moksofa Köyü

41

Kitre Köyü

192

   

Çerci Köyü

91

 

 

KOVANS NAHİYESİ

Tekke Köyü

331

Tamzi Köyü

31

Işıkdere Köyü

85

Çugut Köyü

39

Bahçecik Köyü

70

Kale Köyü

45

Meyhazar Köyü

26

Süle Köyü

65

Sobran Köyü

70

Hur-i Süfla Köyü

53

Kabakilise Köyü

75

Mubah Köyü

10

Dölek Köyü

114

Zimon Köyü

85

Arapdere Köyü

45

Vanşin köyü

19

Edişe Köyü

23

Niv Köyü

204

Kaletaş Köyü

21

Pincirge Köyü

110

Sögüdağıl Köyü

49

Hinzeverek Köyü

67

Arduç Köyü

25

Gedesi Köyü

70

Ağsar Köyü

39

Ağınsos Köyü

149

Temürviran Köyü

23

Kan Köyü

115

Tandırlık Köyü

98

Çakmas Köyü

74

Güvercinlik Köyü

25

Varicna Köyü

151

Tarhanas Köyü

52

Cebre Köyü

20

Çalık Köyü

42

Kısanta Köyü

22

Yenice Köyü

23

Türkmen Mezrası

--

Tahnıs Köyü

65

 

 

YAĞMURDERE NAHİYESİ

Nefs-i Yağmurdere Köyü

31

Boğalı Köyü

50

Yuvalı-i Ulya Köyü

26

İstiban Mezrası

---

Yuvalı-i Süfla Köyü

11

Filas Köyü

35

Bendamil Köyü Mezra

--

Salmankas Köyü

45

Balahor Köyü

17

Geçge Köyü

20

Yetirmez

73

Yapaz Köyü

32

Lorikas Köyü

45

Bandırlak Köyü

16

Meri Köyü

71

Şehpane Köyü

55

Leri Köyü

180

İkiz Köyü

8

Kermut-i Ulya Köyü

120

Gavras Köyü

10

Kermut-i Süfla Köyü

43

İncesu Köyü

12

Alçakdere köyü

20

Simşingedi Köyü

16

Holnan Köyü

80

 

 

TORUL KAZASI

Ardasa Köyü

224

Mavrinas Köyü

93

Zigana Köyü

230

Adise Köyü

184

Köstüre Köyü

     255

Serpuşke Köyü

75

Şive Köyü

292

Avliyana Köyü

288

Koriyana Köyü

216

Coloşana Köyü

247

Fırfıra Köyü

85

Balayiya Köyü

98

Caka Köyü

46

Kalecik Köyü

31

Silve Köyü

123

Soryana Köyü

203

Haşliya Köyü

36

Dayısa Köyü

51

Manastır Köyü

137

Bayana Köyü

155

Emrük Köyü

358

Nivene Köyü

273

Görükse Köyü

107

Torana Köyü

554

Macara Köyü

73

Küşha Köyü

688

Atgüney Köyü

62

Timur Köyü

95

Erikli Köyü

87

Baladan Köyü

300

İlecik Köyü

94

Cimere Köyü

444

Beşkilise-i Kebîr Köyü

248

İstilos Köyü

657

Kopuz Köyü

178

İstavri Köyü

373

Fidikar Köyü

53

Yağlıdere Köyü

784

Herek Köyü

262

Varınlı Köyü

166

Balahor-ı Sagîr Köyü

42

Partı Köyü

146

Zermut Köyü

366

İmere Köyü

309

Çit-i Kebîr Köyü

224

Kırom Köyü

1104

Çit-i Sagîr Köyü

97

Santa Köyü

1675

Havliyana Köyü

264

 

 

KELKİT KAZASI

Nefs-i Çiftlik Kasabası

628

Kızılca Köyü

174

Perçor Köyü

66

Cemallu köy

21

Morogom Köyü

137

Balahor Köyü

112

Güney Çevirme Köyü

92

Çorak Köyü

66

Salördek Köyü

39

Tarbas Köyü

133

Ağasu Köyü

217

Şemük Köyü

70

Irha Köyü

238

Pöküt Köyü

26

Köse köyü

233

Pöske Köyü

101

Şurut Köyü

240

Akdağ Köyü

105

Kelahpur Köyü

266

Törünk Köyü

72

Danzut Köyü

52

Yeniköy

9

Tızık Köyü

14

İşkilor Köyü

56

Posus Köyü

463

Kalur Köyü

57

Altıntaş Köyü

21

Ağıl Köyü

54

Viranşehir Köyü

104

Şirgü Köyü

62

Bizgili Köyü

73

Barduz Köyü

37

Ecmede Köyü

144

Sipanazat-ı Ulya Köyü

44

Hozbirik Köyü

76

Sipanazat-ı Süfla Köyü

59

Havcuş Köyü

137

Mahmatlı Köyü

83

Gindehrek Köyü

263

Deredolu Köyü

135

Melişan Köyü

124

Elbizim Köyü

111

Terbüsek Köyü

85

Yenice Köyü

37

İskah Köyü

142

Gevezit Köyü

26

Hanege Köyü

55

Sipikör Köyü

176

Germürü Köyü

125

Karacaviran Köyü

73

Geletürnne Köyü

124

Üğlık Köyü

26

Tirekes Köyü

77

Havekler Köyü

16

 Zankar Köyü

188

Devekorusu Köyü

53

Pernek Köyü

60

Kozoğlu Köyü

19

Encirti Köyü

71

Günbatur Köyü

134

Firengi Köyü

95

Cibo Köyü

23

Hasut Köyü

31

Bandola Köyü

26

Eleç Köyü

111

Oğuz Köyü

5

Eymür Köyü

43

Karlankas Köyü

68

Mengüt Köyü

128

Sadak Köyü

349

Uzunkol Köyü

116

Sökmen Köyü

161

Aşut Köyü

100

Kılıççı Köyü

141

Sarı Şeyh Köyü

103

Halva Köyü

20

İğdiş Köyü

41

Cibi Köyü

36

Hınzırı Köyü

211

Alacat Köyü

89

Gerdekhisar Köyü

197

Elmelik Köyü

66

Sidirge Köyü

96

Aziz Köyü

101

Eski Kadı Köyü

95

Bulak Köyü

119

Tılısbık Köyü

213

Dayısı Köyü

134

Dölek Köyü

28

Baluk Köyü

18

Delüler Köyü

31

Pülürek Köyü

90

Havsu Köyü

54

 

 

ŞİRAN KAZASI

Karaca Kasabası

250

Kelur Köyü

50

Uluşiran Köyü

225

Kozağaç Köyü

60

Zarabut Köyü

100

Kozveren

40

Ergü Köyü

20

Darıbükü

15

Çal Köyü

75

Sifon Köyü

50

Norşon Köyü

200

Çavlan Köyü

20

Gersut-i Bâlâ Köyü

120

İnözü Köyü

60

Gersut-i Zir Köyü

70

Haydürük Köyü

50

Çivrişon Köyü

150

Hozman-ı Bâlâ Köyü

40

Kırıntı Köyü

20

Aksipert Köyü

30

Çalakan Köyü

100

İslam Tersun Köyü

40

Araköy

100

Keredam Köyü

70

Tamara Köyü

100

Tersun Bâlâ Köyü

150

Gender Köyü

25

Telme Köyü

180

Giriftin Köyü

100

Söfker Köyü

220

Sadık Köyü

80

Çağıl Köyü

45

Halgin Köyü

40

İne Köyü

150

Sinanlı Köyü

30

Çengeriş Köyü

50

Şemük-i Bâlâ Köyü

65

Balıkhisar Köyü

30

Masuran Köyü

25

Depedam Köyü

30

 Dedeköy

20

Susuz Köyü

38

Kirtanos Köyü

100

Kelif Köyü

38

Korzaf Köyü

40

Karaşeyh Köyü

48

Çeküz Köyü

150

Mertekli Köyü

50

Çender Köyü

50

Koçi Köyü

33

Kozan Köyü

90

Tersun-i Zir Köyü

180

Öksöyüt Köyü

55

Zimon Köyü

60

Hormonos Köyü

60

Elmaçukuru Köyü

20

Babuş Köyü

45

Günbatur Köyü

55

Sarıca Köyü

300

Dumanoluğu köyü

55

Miyadun Köyü

50

Belen         Köyü

100

Babacan Köyü

50

Sellidere Köyü

90

Seydi Baba Köyü

250

Mezra Köyü

60

Törnük Köyü

50

Karaköy

8

Eldigin Köyü

15

Hozman Köyü

60

Beşkilise Köyü

50

Çaputlu Köyü

50

Paynik Köyü

50

 

 

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kaynakça:

1-Trabzon Vilayeti Salnamesi

2-Yrd. Doç. Dr. Selahattin Tozlu: Selahattin Tozlu, XIX. Yüzyılda Gümüşhane

3-Yrd. Doç. Dr. Kemal Saylan: Gümüşhane Sancağı (1850-1918)